تاریخچه تدریس زبان فارسی در جمهوری بلغارستان

و دورنمای آن در آینده

دکتر رضا مهراز

ایران در تمام دوران تاریخ کهن خود مهد تمدن و ادبیات بوده و سخنوران بزرگی که اوازه شهرت آنان جهانگیر است و باعث افتخار هر فارسی زبان هستند گنجینه های ارزشمندی به یادگار گذاشته اند که شیفتگان خارجی را به آموختن زبان فارسی تشویق میکند

زبان فارسی یکی از چند زبان قدیمی و ارجمندی است و دارای ارثیه ای بس غنی و پر افتخاری میباشد که محتویات پر مغز و خردمندانه آن دلالت بر ارزشهای والای انسانی و نوع دوستی می کند

زبانی که ما امروز بدان تکلم می کنیم قرنهای متوالی زبان اصلی و رسمی بخش پهناوری از جهان, از آسیای میانه گرفته تا آسیای صغیر و بین النهرین و بخش اعظمی از قاره هندوستان بوده است .

از این رو زبان فارسی نه فقط برای ایرانیان بلکه یرای بسیاری از خارجی ها نیز اعتبار بسزا ئی داشته و دارد که با شوق فراوانی آن را فرا گرفته و بدان تکلم کرده اند و شعر سروده اند و کتابها نوشته اند

زبان فارسی برای ایرانیان و دوستداران آن ارزش ویژه ای دارد, چرا که این زبان, زبان پر توان حافظ, سعدی و فردوسی و خیام و کلید موفقیت و رمز هویت ملی تمام ایرانیان بوده و است

زبان فارسی در میان تمام زبانهای جهان وضعی ممتاز و استثنائی دارد. از یک طرف از خانواده مهم و معتبر زبانهای هند و اروپایی محسوب می شود و از طرف دیگر بویژه, با زبان عربی پیوند ناگسستنی دارد.

اگر پیوند نزدیک این زبان, را با زبان اردو مثلا بررسی کنیم اهمیت و ارزش زبان فارسی بیشتر آشکار می شود

مسئول بخش فارسی در لاهور در این مورد در همایشی اظهار داشت: ما هزار سال است که بزبان فارسی می نویسیم و بهترین آثار ما به این زبان مقدس تدوین گردیده است

مسئول بخش فارسی در لاهور در این مورد در همایشی اظهار داشت: ما هزار سال است که بزبان فارسی می نویسیم و بهترین آثار ما به این زبان مقدس تدوین گردیده است. زبان فارسی زبان ملت ماست, زبان روح ماست و هنوز همه کسانی که خود ادیبان زبان اردو هستند تا وقتی که به زبان فارسی آشنایی پیدا نکنند استاد اردو شناخته نمی شوند. روشن است که بیش از این راجع به عظمت زبان فارسی چیز دیگری نمی توان گفت

از قرن نهم تا زمان ما زبان فارسی تغیرات محسوسی کرده است. چنین تغیراتی به وضوح در زبان گویشی بیشتر به چشم می خورد. در اوایل قرن بیستم بعضی از نمایتدگان فارسی نویسان سعی وافری بخرج داده اند تا زبان ادبی را با زبان گویشی و مردمی نزدیک کنند و در این راه پیشرفتهایی قابل توجهی نیز بدست آمده است.

ولی همزمان باید اذعان کنیم که زبان شیرین و ادبی و آهنگین ما در طول قرنها قربانی تسلط اقوام و قبایل بی شماری نیز گردیده و بخصوص در 50 سال اخیر دچار دگرگونیهای زیادی شده است. بویژه در سالهای آخر حکومت پهلوی, زبان فارسی آماج هجوم همه جانبه جوانانی شد که تازه از اروپا و آمریکا به وطن مراجعت کرده بودند

ره آورد آنها مخلوطی از واژه ها و اصطلاحاتی بود که وارد زبان اجدادی ما شد و این زبان پر ارج و پر مایه را زشت و نازیبا ساخت. سخن بر سر واژه هایی نیست که هر زبان از زبانهای دیگر به وام میگیرد یا به آن وام میدهد, سخن بر سر اصطلاحات بی معنی است که چون قارچهای سمی و علفهای هرز در گلزار و بوستان ادب ما رشد و نمو کرده اند و چهره درخشان و زیبای زبان ما را نه فقط به یک هیولای زشت و نازیبا تبدیل کرده اند بلکه آن را تهدید به خفگی و مرگ نیز کرده اند

از این جهت است که نقش پیشتازان مرهنگستان ما که کمک فراوانی برای پالایش زبان از این اصطلاحات و واژه های بیگانه مینمایند باید هر چه بیشتر تشویق و تسریع سود

آنچه برای شیفتگان خارجی شعر و ادب فارسی مهم است این است که به چه طریق و از کدام راه راست و مستقیم میتوان به فارسی متداول گفتاری و نوشتاری در حد نیازهای علمی و عملی آشنا شد

روشن است که زبان فارسی نیز همانند همه زبانهای دیگر دارای زبانهای گفتاری و نوشتاری است. این تفاوت میان دو زبان بترتیبی است که فارسی آموزان خارجی در درک مطلب با اشکالات گوناگونی مواجه میشوند و چه بسا ناگزیرند هر دو زبان را بیاموزند.

باید گفت در این راستا کوتاه سازی برخی واژه ها و افعال به شکلی است که برای فارسی زبانان نیز اشکال ایجاد می کند

در اواخر دهه گذشته به همت تعدادی پیش آهنگ و عاشقان زبان و ادبیات فارسی در دانشکده شرق شناسی دانشگاه دولتی صوفیه, کرسی ایرانشناسی و تدریس زبان و آشنایی با میراث کهن فرهنگ ایرانی گشوده شد

ایران شناسی به معنی وسیع خود یکی از بزرگترین ابواب شرقشناسی در دانشگاه صوفیه است. علت توجه خاصی که بر این بخش مخصوص از خاورشناسی در این کشور مبذول می دارند این است که فرهنگ و تمدن ارزشمند ایران نفوذ غیر قابل انکاری در مبادی و مبانی بسیاری از فرهنگها و تمدنهای دنیای قدیم و جدید و بخصوص در فرهنگ اروپا داشته است

آثار این رخنه ادبی بصورتهای گوناگونی در این کشورها دیده میشود. برای نمونه کافی است فقط نام نوابغی چون سعدی, حافظ, فردوسی و خیام و دانشمند بزرگ ابو علی سینا را بر شماریم

غیر از این ایران بر اثر موقعیت جغرافیایی و سوق الجیشی خود و قرار گرفتن بین فرهنگهای گوناگون پیش رفته از دیر باز از یک فرهنگ غنی و گسترده بر خوردار بوده است و آمیخته ای از فرهنگهای متنوع عالم را یکجا در دل خود جای داده و تاریخ ایران را بصورت تاریخ توانائی از رویدادها و تمدنها در آورده است

شناساندن این همه ثروت سرشار فرهنگی و تمدن ارزشمند و جلوه های گوناگون آن به علاقمندان آن یکی از مهمترین وظایفی است که ایران دوستان و پژوهشگران اهل قلم مقیم در خارج باید بر عهده داشته باشند. بویژه در این بخش از زمان که موضوع گفتگوی تمدنها بر سر زبانهاست و سال 2001 میلادی به همین مناسبت سال گفتگوی تمدنها نام گرفته است

پیشرفت و تکامل ایرانشناسی را در دانشگاه صوفیه قبل از هر چیز باید مرتبط با تکامل مرکز خاورشناسی و زبانهای شرق در مرکز آموزش زبانها و فرهنگهای دانشکده زبان و ادبیات شرقی دانست

پیشرفت و تکامل ایرانشناسی را در دانشگاه صوفیه قبل از هر چیز باید مرتبط با تکامل مرکز خاورشناسی و زبانهای شرق در مرکز آموزش زبانها و فرهنگهای دانشکده زبان و ادبیات شرقی دانست

از سال تحصیلی 1991 تا 1992 بخاطر افزایش علاقمندان و فشار مراکز تحصیلی برای فرا گرفتن زبان فارسی و آشنائی با گنجینه های گرانبهای ادبیات فارسی و تهیه کادرهای ورزیده محلی در این رشته, بخصوص زبان فارسی در مرکز خاور شناسی دانشگاه صوفیه به عنوان زبان دوم رسمیت یافت و آموزش ان اجباری شد

پس از گذشت دو سال آموزش و پشت سر گذاشتن مراحل اولیه فراگیری زبان فارسی, مرکز شرقشناسی و دانشکده زبان و ادبیات نو, پیشنهاد افتتاح رشته ایرانشناسی را بظور مستقل در دانشگاه دولتی صوفیه "کلیمنت اوخریدسکی" به اتفاق آرا پذیرفت و تحصیل این رشته برای دوستداران آن تحت عنوان بخش ایرانشناسی امری مسلم سد

ما تدریس زبان را برای شیفتگان آن هنگامی شروع کردیم که فاقد هر گونه کتب درسی و متدولوژی و تجربه کافی بودیم. تنها آتش شوق و علاقه وافر و مطالعه مداوم بود که ما را در این امر مهم یاری میداد.

حال پس از گذشت ده سال با استفاده از تجربیات اندوخته شده و برنامه های آموزشی ابتکاری خود توانستیم صدها دانشجوی بلغاری را پس از گذراندن دوره پنج ساله دانشگاهی و دریافت گواهینامه تحصیلات عالی در رشته ایرانشناسی وارد اجتماع کنیم که آنان در شرایط فعلی یا در مراکز مختلف آموزش زبان کار میکنند و یا دست به کار ترجمه اند و جر مرجین فعال و با ارزش زبان فارسی محسوب می شوند

پس از گذشت ده سال و مروری به گذشته باید بپذیریم که شعبه ایرانشناسی در راه تدریس زبان فارسی و شناساندن تمدن ایران زمین هرچند کند ولی پیگیر و خلاق کار بس دشوار خود را مصرانه بجلو میبرد در این راه اغلب از موانع بسیار بزرگ ادبی و فرهنگی و فنی و اداری پیروز و سربلند بیرون آمده است

بدیهی و قابل درک است که تدریس زبان فارسی به شیفتگان غیر ایرانی آن مسئله بسیار بغرنج و دشواری است که سالها احتیاج به بررسی و حلاجی دارد, چرا که پیشتازان این راه بارها گوشزد کرده اند که هر کس که زبان داند بدون چون و چرا سزاوار تدریس نخواهد بود

تدریس زبان فارسی در خارج کشور مستلزم تسلط کامل به دو زبان به اضافه مطالعه پی گیر و همیشگی است و بی هیچ گمان معلم کسی است که به معنی راستین این واژه معلم است و دانش آمیزه جان او شد است و در دانشهای پرورشی و علوم تربیتی ثابت کرده است که برای نیرو بخشیدن به جانها و پرورش نسلی کار آمد و کوشا از هیچ چیز فرو گذار نیست

ارتقا و پیشرفت در جامعه ای میسر میشود که زمام رهبری و تربیتی نسل جوان به دست پژوهشگران و روانشناسان راستین سپرده شود کن مظهر فضیلت و بزرگ منشی و راستی باشد و با خردمندی و عشق ورزی این وظیفه بزرگ معلمی و تدریس را دقیق و همه جانبه ایفا نماید

یاد آوری این نکته بخصوص در خارج از کشور از این نظر حائز اهمیت است که در این راه دشوار و پر مشقت نیز می توان اشخاصی را دید و یافت که چند صباحی شغل تدریس را بازیچه هوسهای زندگی مخدوش و نابسامان خود قرار میدهند

پس از ده سال میتوان بطور اجمال جمعبندی زیر را در رشته ایرانشناسی و تدریس زبان فارسی ارایه داد

در حال حاضر این رشته سه استاد کارمند علمی و 12 استاد و کارمند علمی موقت دارد. نیمی از کارمندان علمی موقت فارغ التحصیلان رشته ایرانشناسی سالهای اخیر میباشند که همرا با فعالیت مترجمی بن کار تدریس نیز اشتغال دارند

در سال 1991 اولین دکترای رشته ایرانشناسی تز ( پایان نامه ) خود را تحت عنوان "شعر نو در افغانستان" بطرز ممتازی دفاع کرد

در هر سال تحصیلی دانشگا دولتی صوفیه 12 دانشجو پس از کنکور در رشتن ایرانشناسی و زبان فارسی می پذیرد. به همین تعداد نیز در رشته های ترک شناسی و عرب شناسی دانشجویان زبان دوم خود را زبان فارسی انتخاب می کنند

از بدو شروع این رشته در سال 1992 - 93 تا به امروز تعداد دانشجویان فارغ التحصیل در رشته زبان و ادبیات فارسی بیش از 75 نفر است که تعداد قابل ملاحظه ای برای یک چنین رشته نوی در دانشکده شرق شناسی است

همزمان با تدریس, استادان بخش به پژوهش و تحقیق در رشته ایرانشناسی و شعب آن ادامه میدهند و تا به امروز کارهای مفید و موثری را نیز بچاپ رسانده اند

از این قبیل است: 1) ترجمه و تفسیر رباعیات حکیم عمر خیام از ایوا پانوف 2) عمر خیام در بلغارستان از مولف مذکور 3) سایه و روشن صادق هدایت, ترجمه لودمیلا یانوا 4) پیش دوره مقدماتی کتاب درسی سال اول تالیف ایوتا زلاتاروا